Os estudos de caso (I): As Brañas de Laíño

Localizadas á beira do río Ulla, xa no seu curso final, ben preto da desembocadura na ría de Arousa, as Brañas de Laíño (Dodro) representan unha das maiores zonas húmidas de Galicia. Historicamente o seu uso foi comunal, aínda que na actualidade non son recoñecidas oficialmente como espazo comunal, como é o caso dos montes de Baroña ou de Froxán, nin teñen actualmente manexo por parte dos veciños.

As intervencións recentes que se deron neste espazo foron, polo tanto, de tipo biolóxico e coordinadas desde a administración estatal.

As Brañas de Laíño conforman unha área de especial valor en termos ambientais, hábitat de numerosas aves, algunhas delas cun estado de conservación preocupante ou mesmo ameazadas, o que a levou a ser distinguida como LIC (Lugar de Interese Comunitario) e a ser merecedora de protección pola Rede Natura 2000, actualmente ZEC (Zona de Especial Conservación). No que respecta ao seu manexo e titularidade, tras a concentración parcelaria impulsada polos veciños pasaron, anos máis tarde, a estar afectadas pola Lei de Costas do Estado, un proceso de apropiación e restricción de usos cuxa conflitividade e consecuencias teranse que calibrar. As intervencións recentes que se deron neste espazo foron, polo tanto, de tipo biolóxico e coordinadas desde a administración estatal. Esta é a grandes rasgos a situación actual, mais historicamente, as brañas foron outra cousa.

Non é casual que en Laíño se fundasen dúas das primeiras cooperativas leiteiras de Galicia (1932); tampouco que enfronte si ubicase a Nestlé (1933); e que a exportación do gando, como é o caso dos bois cebóns, fose tan relevante dende o século XIX.

Esenciais para o funcionamento do agroecosistema nas parroquias de Laíño (San Xoán e San Xulián) e Dodro (Santa María), as brañas estaban divididas en dúas grandes áreas. A parte máis próxima ás aldeas eran as chamadas campías, cuxo uso —por exemplo, para a plantación de cereal— estaba vinculado a cada casa, mentres que a zona que se atopa máis perto do río é a propia braña, de manexo colectivo é recoñecida polo gran valor da súa herba, óptima para a cría de gando. Non é casual que en Laíño se fundasen dúas das primeiras cooperativas leiteiras de Galicia (1932); tampouco que enfronte si ubicase a Nestlé (1933); e que a exportación do gando, como é o caso dos bois cebóns, fose tan relevante dende o século XIX. Porén, a pesar de todo isto, hoxe en día a situación das brañas pode ser resumida cunhas palabras ben distintas: abandono e caos.

Publicacións relacionadas

O Laboratorio Ecosocial do Barbanza ten un ollo posto no pasado e busca imaxinar un futuro sustentable partindo dunha herdanza biocultural que aínda subxace nas comunidades que habitan o territorio.
A de Froxán (Lousame) é unha aldea marcada por ser unha das tres que foi ocupada a finais do S.XIX polas minas de San Finx para explotar o Volframio, que fixo que terreos do común fosen ocupados e que se lle fose negado o seu manexo á poboación local.
De entre todos os tópicos cos que se adoita explicar Galicia, o individualismo é, sen dúbida, un dos que se presenta con máis frecuencia y maior fortaleza. A pesar disto, o sentido colectivo aínda prevalece no rural, canto menos con máis forza que noutros ámbitos da nosa sociedade.
Unha parte substancial do territorio ocupado polos montes (máis de dous millóns de hectáreas en total), maioritaria de feito en moitas comarcas da metade sur de Galicia, está xestionada por comunidades de montes veciñais en mancomún, unha figura pouco coñecida, a pesar de que engloba a medio millón de propietarios en común; unha quinta parte dos habitantes de Galicia.
A estrutura territorial de Galicia, coas parroquias e as aldeas como células básicas da súa organización, mantén case intacto o seu carácter produtivo ata mediados do século XX. A pesar dos cambios nos modos de vida, polo xeral mantivéronse toda unha serie de valores comunitarios que só se entenden dende unha perspectiva social.
O Laboratorio Ecosocial do Barbanza, construído entre o Grupo Histagra e a Fundación RIA, é un espazo pioneiro de investigación e acción que pretende afianzar propostas ecoagroinnovadoras que axuden a transitar o territorio cara prácticas máis sustentables.