O ámbito de traballo: O Barbanza

Como adoito, as condicións físicas (xeomorfolóxicas, de topografia, insolación, etc.) determinaron a ubicación das comunidades ao longo da historia, directamente relacionada coas capacidades agrolóxicas de cada espazo e, en consecuencia, cos manexos agropecuarios. No Barbanza, como en toda a Galicia atlántica, a ocupación do territorio intensificouse no s. XVIII, resultado da revolución labrega que supuxo a incorporación das plantas americanas e as intensas rotacións aparelladas. Perdurou ata a actualidade, a grosso modo, este uso do territorio, cun incremento notable de vivenda e industria, mais o asentamento nos núcleos poboacionais correspóndese en gran medida á máxima ocupación que se coñece hai mais de 200 anos.

O ámbito no que se desenvolve o proxecto do Laboratorio Ecosocial é o Barbanza, península situada entre as rías de Noia e Arousa, un territorio cunha considerable densidade poboacional e cunha fonda antropización. Esta ben definida rexión de Galicia caracterízase por unha diseminación poboacional extensa e antiga, así como pola presenza de vilas de pequeno e medio tamaño, de distintas orixes e evolución, pero todas de carácter portuario. As vilas conviven con aldeas nunha interrelación que responde a dinámicas e usos históricos do territorio, os cales foron distorsionados nas últimas seis décadas por políticas de intervención estatais que tiñan por obxectivo ordenalo e desenvolvelo.

O Océano Atlántico rodea esta península de 30 km de longo ata os esteiros dos ríos Tambre e Ulla. No centro érguese a serra do Barbanza, conformada por materiais graníticos e xistosos, que con 5 km de ancho e 15 km de longo acada unha altitude superior aos 600 metros. Elevacións significativas e unha singular penichaira que reflicte unha antiga superfície de erosión, “un perfecto horst unido por fallas onde se conserva a superficie de aplanamento eóxena, salpicada de relevos residuais”, segundo Augusto Pérez Alberti. A tectónica afecta á litoloxía dende que no Precámbrico, hai mil millóns de anos, empezaron a depositarse materiais, o que sumado á combinada acción morfoxenética da sucesión climática ata o actual clima oceánico e á máis recente aínda acción humana, definen a morfoloxía e o relevo deste territorio. Pola súa disposición NE-SO, a serra configúrase como unha barreira para os ventos procedentes do mar polo que, en función da súa orientación, as súas ladeiras presentan condicións microclimáticas dispares.

Todos estes condicionantes físico-climáticos favoreceron a consolidación de ecosistemas diversos nos que as comunidades se asentaron dunha forma intensa xa dende a Idade de Bronce, como evidencian os numerosos restos arqueolóxicos que se atopan na área e que nos remiten ás orixes do Neolítico, ao sendentarismo e á agricultura hai sete mil anos.

Como vimos en artigos anteriores, a día de hoxe unha grande extensión do territorio do Barbanza (36%), superior á media galega (22%), está xestionado en mancomún por comunidades locais das que podemos extraer múltiples leccións e atopar oportunidades para a reactivación dos espazos rurais. O Barbanza, e máis o resto do pais, visto cos ollos dun historiador do agro contemporáneo “é un territorio dominado polo abandono rural e agrario: polo abandono do medio rural e a desagrarización do territorio”. Visto o abandono por un paisano de certa idade, con experiencia e memoria labrega, labrego de oficio ou de orixes, “é un territorio desaproveitado”. De aí a necesidade de mobilizar vontades para recompoñer esta situación.

A día de hoxe unha grande extensión do territorio do Barbanza (36%), superior á media galega (22%), está xestionado en mancomún por comunidades locais das que podemos extraer múltiples leccións e atopar oportunidades para a reactivación dos espazos rurais.

A chave das noces deste proxecto atópase na posibilidade de relacionar a capacidade histórica das comunidades agrarias de aproveitar os recursos naturais manexando o territorio dunha forma orgánica, intensificadora e porén sustentable, coas necesidades dun futuro tamén sustentable, na actual conxuntura de transición ambiental. Para abordalo recorremos aos estudos de caso cunha metodoloxía que procura o diálogo de saberes. Desenvolver a indagación require o estudo en profundidade da diversidade de casos seguindo os métodos da historia social e agraria e da agroecoloxía. Estudamos grupos humanos que manexan de formas diferentes territorios diferentes ao longo do tempo para producir, nun proceso de coevolución coa natureza. É necesario enfocar o proceso co microscopio da historia, para coñecer a diversidade, a fondura temporal e a capacidade de mundanza e adaptación desas prácticas de manexo, así como os coñecementos producidos pola comunidade na súa relación de longo prazo co territorio (manexo) e coa contorna exterior (mercado, emigración).

A chave das noces deste proxecto atópase na posibilidade de relacionar a capacidade histórica das comunidades agrarias de aproveitar os recursos naturais manexando o territorio dunha forma orgánica, intensificadora e porén sustentable, coas necesidades dun futuro tamén sustentable, na actual conxuntura de transición ambiental.

Coa intención de ter unha diversidade de casos, seleccionamos tres ámbitos moi diferentes: as Brañas de Laíño; a Comunidade do Monte Veciñal en Man Común de Froxán; A Comunidade de Baroña, que abrangue os Montes Veciñais en Man Común de Barbanza, Enxa, Xián, Dordo, Costa de Abaixo e O Sobrado.

Publicacións relacionadas

De entre todos os tópicos cos que se adoita explicar Galicia, o individualismo é, sen dúbida, un dos que se presenta con máis frecuencia y maior fortaleza. A pesar disto, o sentido colectivo aínda prevalece no rural, canto menos con máis forza que noutros ámbitos da nosa sociedade.
O Laboratorio Ecosocial do Barbanza, construído entre o Grupo Histagra e a Fundación RIA, é un espazo pioneiro de investigación e acción que pretende afianzar propostas ecoagroinnovadoras que axuden a transitar o territorio cara prácticas máis sustentables.
Unha parte substancial do territorio ocupado polos montes (máis de dous millóns de hectáreas en total), maioritaria de feito en moitas comarcas da metade sur de Galicia, está xestionada por comunidades de montes veciñais en mancomún, unha figura pouco coñecida, a pesar de que engloba a medio millón de propietarios en común; unha quinta parte dos habitantes de Galicia.
A casa e o monte comunal non son illas separadas, senón que forman parte dun sistema de interrelacións base dunha economía autosuficiente que permitiu o sostén da poboación das comunidades da península do Barbanza e de Galicia.
A aldea e a parroquia son as unidades básicas da organización territorial de Galicia. Coñecer as súas orixes, lóxicas productivas e relacións comunitarias poderían aportar claves do seu papel na actualidade e no futuro.
No contexto autoritario da ditadura franquista ábrese a porta a un modelo produtivista imposto polo Estado e vinculado tamén ao capitalismo corporativo do réxime. Neste novo modelo o territorio perde o seu carácter de sistema integrado.